ബിന്ദുവിന്റെ ബന്ധുവും പെട്ടു; ബന്ധുവാര് ശത്രുവാര്?

Follow the FOURTH PILLAR LIVE channel on WhatsApp 

കേരള രാഷ്ട്രീയത്തിൽ ‘ബന്ധുനിയമനം’ എന്ന വാക്കിന് വലിയൊരു ചരിത്രമുണ്ട്. അതിനെ വെറും ഭരണപരമായ പിഴവായല്ല, രാഷ്ട്രീയ ധാർമികതയുടെ പ്രശ്നമായാണ് യു.ഡി.എഫ്. വർഷങ്ങളോളം അവതരിപ്പിച്ചത്. 2016ൽ ഒന്നാം പിണറായി സർക്കാരിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ഇ.പി.ജയരാജനെതിരായ ബന്ധുനിയമന വിവാദം കത്തിപ്പടർന്നപ്പോൾ അന്നത്തെ പ്രതിപക്ഷ നേതാവ് രമേശ് ചെന്നിത്തല പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ ഇപ്പോൾ വീണ്ടും സമൂഹമാധ്യമങ്ങളിൽ കറങ്ങുകയാണ്: “ബന്ധുനിയമനം അഴിമതിയാണ്.” കെ.ടി. ജലീലിനെതിരായ വിവാദത്തിലും യു.ഡി.എഫ്. സ്വീകരിച്ചത് ഇതേ രാഷ്ട്രീയ നിലപാടായിരുന്നു. 10 വർഷത്തിനു ശേഷം യു.ഡി.എഫ്. അധികാരത്തിലെത്തിയപ്പോൾ ആ വാചകം തന്നെയാണ് സർക്കാരിനെ പിന്തുടരുന്നത്. കാരണം അധികാരമേറ്റ് 1 മാസം തികയുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ ആദ്യ ബന്ധുനിയമന വിവാദം വന്നു. 3 മാസം പിന്നിടുമ്പോൾ മറ്റൊരു മന്ത്രിയുടെ ഓഫീസിലും സമാന ആരോപണം ഉയർന്നിരിക്കുന്നു. പ്രശ്നം 2 വ്യക്തികളുടെ നിയമനം മാത്രമല്ല. പ്രതിപക്ഷത്തിരിക്കുമ്പോൾ നിശ്ചയിച്ച ധാർമിക മാനദണ്ഡം അധികാരത്തിലെത്തുമ്പോൾ എന്തുകൊണ്ട് മാറുന്നു എന്നതാണ്.

എൽ.ഡി.എഫിനെതിരായ പഴയ ആയുധം യു.ഡി.എഫിനെതിരെയും

ബന്ധുനിയമനം കേരളരാഷ്ട്രീയത്തിൽ യു.ഡി.എഫ്. ദീർഘകാലമായി എൽ.ഡി.എഫിനെതിരെ ഉപയോഗിച്ചുവരുന്ന പ്രധാന ആരോപണങ്ങളിലൊന്നാണ്. 2016ൽ ഒന്നാം പിണറായി സർക്കാരിന്റെ തുടക്കത്തിൽ പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങളിലെ ബന്ധുനിയമന വിവാദത്തെ തുടർന്ന് ഇ.പി.ജയരാജൻ മന്ത്രിസ്ഥാനം രാജിവച്ച സംഭവം യു.ഡി.എഫ്. നിരന്തരം രാഷ്ട്രീയ ആയുധമാക്കിയിരുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് പുതിയ സർക്കാരിന്റെ പേഴ്സണൽ സ്റ്റാഫിലെ ബന്ധുസാന്നിധ്യം സാധാരണ നിയമനത്തേക്കാൾ വലിയ രാഷ്ട്രീയപ്രശ്നമായി മാറുന്നത്. മന്ത്രിമാർക്ക് വിശ്വാസമുള്ളവരെ പേഴ്സണൽ സ്റ്റാഫിൽ ഉൾപ്പെടുത്താനുള്ള അവകാശമുണ്ടെന്നത് ഒരു വാദമാണ്. പേഴ്സണൽ സ്റ്റാഫ് രാഷ്ട്രീയസ്വഭാവമുള്ള നിയമനമാണെന്നും അതിന് പി.എസ്.സി. തിരഞ്ഞെടുപ്പുപോലുള്ള നടപടിക്രമമില്ലെന്നും ചൂണ്ടിക്കാണിക്കാം. എന്നാൽ അധികാരത്തിനു പുറത്തിരിക്കുമ്പോൾ ബന്ധുനിയമനത്തെ ധാർമികപ്രശ്നമാക്കി ഉയർത്തിയ മുന്നണി അധികാരത്തിലെത്തുമ്പോൾ അതേ മാനദണ്ഡം പാലിക്കുന്നുണ്ടോ എന്നതാണ് പ്രതിപക്ഷം ഉയർത്തുന്ന രാഷ്ട്രീയചോദ്യം.

തുടക്കം സണ്ണി ജോസഫിന്റെ ഓഫീസിൽ

വൈദ്യുതി മന്ത്രിയും കെ.പി.സി.സി. അധ്യക്ഷനുമായ സണ്ണി ജോസഫിന്റെ പേഴ്സണൽ സ്റ്റാഫിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹോദരിയുടെ ഭർത്താവായ ബെന്നി തോമസിനെ അഡീഷണൽ പ്രൈവറ്റ് സെക്രട്ടറിയായി നിയമിച്ച വിവരം ജൂൺ 2നാണ് പുറത്തുവന്നത്. കണ്ണൂർ ഡി.സി.സി. ജനറൽ സെക്രട്ടറിയായിരുന്ന ബെന്നി ഉളിക്കൽ പഞ്ചായത്ത് പ്രസിഡന്റായും പ്രവർത്തിച്ചിട്ടുണ്ട്. സണ്ണി ജോസഫിന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രവർത്തനങ്ങളിലും ദീർഘകാലമായി സജീവമായിരുന്നു. അതിനാൽ മന്ത്രിയുടെ വിശദീകരണവും തയ്യാറായിരുന്നു. ബെന്നിയെ ബന്ധുവായതുകൊണ്ടല്ല നിയമിച്ചതെന്നും പൊതുപ്രവർത്തനപരിചയവും സംഘടനാപരമായ കഴിവും വിശ്വാസ്യതയുമാണ് മാനദണ്ഡമെന്നും സണ്ണി ജോസഫ് പറഞ്ഞു. തന്റെ ചീഫ് ഇലക്ഷൻ ഏജന്റായിരുന്നുവെന്നും ഡി.സി.സി. നേതൃത്വത്തിന്റെ ശുപാർശയുണ്ടായിരുന്നുവെന്നും അദ്ദേഹം വിശദീകരിച്ചു. പേഴ്സണൽ സ്റ്റാഫ് നിയമനത്തിന് പരീക്ഷയോ അഭിമുഖമോ പ്രത്യേക പ്രൊഫഷണൽ യോഗ്യതയോ നിയമം നിർദേശിക്കുന്നില്ലെന്ന വാദവും മന്ത്രി മുന്നോട്ടുവച്ചു.

ഈ വാദത്തിൽ നിയമപരമായി പറയാനുള്ള കാര്യമുണ്ട്. മന്ത്രിയുടെ പേഴ്സണൽ സ്റ്റാഫ് ഒരു പി.എസ്.സി. നിയമനമല്ല. മന്ത്രിക്ക് ഒപ്പം പ്രവർത്തിക്കാനും രാഷ്ട്രീയ–ഭരണപരമായ ഏകോപനം നടത്താനും വിശ്വാസമുള്ള ആളുകളെയാണ് സാധാരണയായി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് ഒരു ബന്ധു നിയമിക്കപ്പെട്ടു എന്ന ഒറ്റക്കാരണത്താൽ അത് നിയമവിരുദ്ധമാകണമെന്നില്ല. പക്ഷേ യുഡിഎഫിന്റെ പ്രശ്നം നിയമമല്ലായിരുന്നു. ധാർമികതയായിരുന്നു. അതുതന്നെയാണ് അവർ 10 വർഷം മറ്റുള്ളവരോട് പറഞ്ഞത്.

‘യോഗ്യതയുണ്ട്’ എന്ന വാദം പണ്ട് അംഗീകരിച്ചിരുന്നോ?

ബന്ധുനിയമന വിവാദങ്ങളിൽ ഏറ്റവും പഴക്കംചെന്ന പ്രതിരോധവാദം ഇതാണ്: “ബന്ധുവാണ്, പക്ഷേ യോഗ്യനാണ്. ബെന്നി തോമസിന്റെ കാര്യത്തിലും അതുതന്നെ വന്നു. പക്ഷേ ഒരു ബന്ധുവിന് യോഗ്യതയുണ്ടാകാൻ പാടില്ല എന്നല്ല ബന്ധുനിയമന വിമർശനത്തിന്റെ അർഥം. ആ യോഗ്യതയുള്ളവരിൽനിന്ന് മന്ത്രിയുടെ ബന്ധുവിന് തന്നെ അവസരം ലഭിച്ചത് എന്തുകൊണ്ട്? എന്നതാണ് ചോദ്യം. പ്രതിപക്ഷത്തിരുന്നപ്പോൾ കോൺഗ്രസ് ചോദിച്ചതും അതുതന്നെയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് സണ്ണി ജോസഫിന്റെ വിശദീകരണം പാർട്ടിക്കുള്ളിലും പൂർണമായി സ്വീകരിക്കപ്പെടാതിരുന്നത്. ജൂൺ 6ന് ചേർന്ന കെ.പി.സി.സി. യോഗത്തിൽ നിയമനം കൂടുതൽ കരുതലോടെ നടത്തേണ്ടിയിരുന്നുവെന്നും സർക്കാരിന് അനാവശ്യ വിമർശനത്തിന് അവസരം നൽകരുതായിരുന്നുവെന്നും വിമർശനം ഉയർന്നു. ഒടുവിൽ ജൂൺ 7ന് ബെന്നി തോമസ് അഡീഷണൽ പ്രൈവറ്റ് സെക്രട്ടറി സ്ഥാനം രാജിവെച്ചു. വിവാദം സർക്കാരിനും യു.ഡി.എഫിനും ബുദ്ധിമുട്ടുണ്ടാക്കാതിരിക്കാനാണ് പിന്മാറ്റമെന്നായിരുന്നു വിശദീകരണം.

അതോടെ സർക്കാർ ഒരു പാഠം പഠിച്ചുവെന്നാണ് കരുതിയത്. പിന്നാലെ നിയമനങ്ങളിൽ കൂടുതൽ പരിശോധന വേണമെന്ന് മുഖ്യമന്ത്രി നിർദേശിക്കുകയും ഇതിനകം നടത്തിയ നിയമനങ്ങളും പരിശോധിക്കാൻ തീരുമാനിക്കുകയും ചെയ്തതായി പ്രഖ്യാപനമുണ്ടായി. പക്ഷേ പാഠം 3 മാസമേ നിലനിന്നുള്ളൂവോ എന്ന ചോദ്യമാണ് ഇപ്പോൾ ഉയരുന്നത്.

ഇനി ബിന്ദു കൃഷ്ണയുടെ ഓഫീസ്

മന്ത്രി ബിന്ദു കൃഷ്ണയുടെ ഓഫീസിലെ വി.എൽ.ഹരിയുടെ നിയമനമാണ് പുതിയ വിവാദം. ബിന്ദു കൃഷ്ണയുടെ ഭർത്താവ് കൃഷ്ണകുമാറിന്റെ സഹോദരന്റെ അളിയനാണ് ഹരി. സ്വകാര്യ എൻജിനിയറിങ് കോളേജിൽ ഫിനാൻസ് മാനേജരായിരുന്ന അദ്ദേഹത്തെ ആദ്യം അഡീഷണൽ പ്രൈവറ്റ് സെക്രട്ടറിയായും പിന്നീട് സ്പെഷ്യൽ പ്രൈവറ്റ് സെക്രട്ടറിയായും നിയമിച്ചു. രാവിലെയും വൈകീട്ടും ഓഫീസിനും വീടിനുമിടയിലുള്ള സഞ്ചാരത്തിന് ഔദ്യോഗിക വാഹനവും അനുവദിച്ചു.

ബിന്ദു കൃഷ്ണ ഉൾപ്പെടെ ചില മന്ത്രിമാരുടെ പ്രൈവറ്റ് സെക്രട്ടറി നിയമനം സർക്കാർ അധികാരമേറ്റ് 2 മാസം കഴിഞ്ഞിട്ടും പൂർത്തിയായിരുന്നില്ലെന്നത് നേരത്തെ തന്നെ ചർച്ചയായിരുന്നു. സ്വന്തം വിശ്വസ്തരെ പ്രധാന തസ്തികകളിൽ എത്തിക്കാനുള്ള മന്ത്രിമാരുടെ താല്പര്യവും മുഖ്യമന്ത്രിയുടെ കടുംപിടിത്തവുമാണ് കാലതാമസത്തിന് കാരണമായത്. ബിന്ദു കൃഷ്ണയുടെ ഓഫീസ് രൂപവത്കരിച്ച ആദ്യഘട്ടം മുതൽ ഹരി അഡീഷണൽ പ്രൈവറ്റ് സെക്രട്ടറിയായിരുന്നു. മന്ത്രിക്ക് പ്രൈവറ്റ് സെക്രട്ടറിയെ കണ്ടെത്തുന്നതിൽ അനിശ്ചിതത്വമുണ്ടായതോടെയാണ് ഹരിയുടെ പേര് വീണ്ടും വാർത്തകളിലെത്തിയത്.

ഭക്ഷ്യ–സിവിൽ സപ്ലൈസ് വകുപ്പിലെ സ്പെഷൽ സെക്രട്ടറി സി.എസ്.ശരത്ചന്ദ്രനെ പ്രൈവറ്റ് സെക്രട്ടറിയാക്കാനായിരുന്നു ആദ്യം ബിന്ദു കൃഷ്ണയുടെ താല്പര്യം. കെ.സി.വേണുഗോപാലിന്റെ അടുപ്പക്കാരനാണ് ശരത്. വേണു മന്ത്രിയായിരുന്ന കാലത്ത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്റ്റാഫിൽ പ്രവർത്തിച്ച പരിചയവും ശരത്ചന്ദ്രനുണ്ടായിരുന്നു. എന്നാൽ ശരത്ചന്ദ്രനെതിരെ കോൺഗ്രസിലെ ഒരു വിഭാഗം പരാതി ‘ഉന്നയിച്ച’തിന്റെ പേരിൽ മുഖ്യമന്ത്രി നിയമനഫയലിൽ തീരുമാനമെടുത്തില്ല. ഇതോടെ അഡീഷണൽ പ്രൈവറ്റ് സെക്രട്ടറിയായിരുന്ന ഹരിയെ സ്പെഷൽ പ്രൈവറ്റ് സെക്രട്ടറിയാക്കാൻ ബിന്ദു കൃഷ്ണ തീരുമാനിച്ചു.

സ്റ്റാഫ് നിയമനം തന്നെ ഒരു ‘വീതംവെപ്പ്’ ആയോ?

യു.ഡി.എഫ്. സർക്കാർ അധികാരത്തിലെത്തിയ ആദ്യ ആഴ്ചകളിൽ തന്നെ മന്ത്രിമാരുടെ പേഴ്സണൽ സ്റ്റാഫ് നിയമനം വൈകുന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകളുയർന്നിരുന്നു. കാരണം ഉദ്യോഗാർത്ഥികളുടെ കുറവായിരുന്നില്ല. ശുപാർശകളുടെ ആധിക്യമായിരുന്നു. ആരെ ഉൾപ്പെടുത്തണം, ആരുടെ രാഷ്ട്രീയബന്ധം എന്താണ്, ഏത് നേതാവിന്റെ ശുപാർശ സ്വീകരിക്കണം തുടങ്ങിയ തർക്കങ്ങളാണ് സ്റ്റാഫ് രൂപവത്കരണം വൈകിച്ചത്. 10 വർഷത്തിനു ശേഷം യു.ഡി.എഫ്. അധികാരത്തിലെത്തിയതിനാൽ രാഷ്ട്രീയ ആഭിമുഖ്യം കൂടി പരിശോധിക്കണമെന്ന നിലപാടിലായിരുന്നു പല മന്ത്രിമാരും.

ഇത് ബന്ധുനിയമനത്തേക്കാൾ വലിയൊരു പ്രശ്നത്തിലേക്കാണ് വിരൽചൂണ്ടുന്നത്. ഭരണത്തിലേക്കുള്ള നിയമനങ്ങൾ കഴിവിന്റെയും ഭരണപരിചയത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനത്തിൽ മാത്രം നടക്കുന്നതാണോ? അതോ അധികാരമാറ്റത്തിനൊപ്പം സർക്കാർ ഓഫീസുകളും രാഷ്ട്രീയ പുനരധിവാസ കേന്ദ്രങ്ങളായി മാറുന്നുണ്ടോ?

‘ഇത് പേഴ്സണൽ സ്റ്റാഫാണ്’ എന്ന വാദത്തിന്റെ പരിധി

സണ്ണി ജോസഫ് ഉന്നയിച്ച ഒരു വാദമുണ്ട്. ഇ.പി.ജയരാജന്റെയും കെ.ടി.ജലീലിന്റെയും കേസുകളുമായി പേഴ്സണൽ സ്റ്റാഫ് നിയമനത്തെ താരതമ്യം ചെയ്യാനാവില്ലെന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലപാട്. ജയരാജൻ വിവാദത്തിൽ പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനത്തിലെ എം.ഡി. പദവിയിലേക്കായിരുന്നു ബന്ധുവിന്റെ നിയമനം. ജലീൽ കേസിൽ ന്യൂനപക്ഷ വികസന ധനകാര്യ കോർപറേഷനിലെ നിയമനമാണ് വിമർശത്തിന് കാരണമായത്. പേഴ്സണൽ സ്റ്റാഫ് അതിൽനിന്ന് സ്വഭാവത്തിൽ വ്യത്യസ്തമാണെന്നാണ് സണ്ണി ജോസഫിന്റെ വാദം. അതുകൊണ്ട് എല്ലാ കേസുകളെയും ഒരേ നിയമക്കണ്ണാടിയിൽ കാണുന്നത് ശരിയല്ലെന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു.

പക്ഷേ രാഷ്ട്രീയ ധാർമികതയുടെ ചോദ്യം അവശേഷിക്കുന്നു. കാരണം യു.ഡി.എഫ്. പ്രതിപക്ഷത്തിരിക്കുമ്പോൾ വിമർശിച്ചത് നിയമത്തിലെ വകുപ്പ് മാത്രം നോക്കിയല്ല. ഭരണാധികാരിയുടെ കുടുംബബന്ധം സർക്കാരിന്റെ അധികാരവുമായി ചേർന്നുനിൽക്കുന്നതിനെതിരെയായിരുന്നു അവരുടെ പ്രചാരണം. ഇപ്പോൾ അധികാരത്തിലെത്തിയപ്പോൾ “ഇത് രാഷ്ട്രീയ നിയമനമാണ്”, “യോഗ്യതയുണ്ട്”, “വിശ്വസ്തനാണ്”, “നിയമതടസ്സമില്ല” എന്നൊക്കെ പറഞ്ഞാൽ ഒരു ചോദ്യം സ്വാഭാവികമാണ്: ഈ വിശദീകരണങ്ങൾ മുൻ സർക്കാരിലെ മന്ത്രിമാർ പറഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ കോൺഗ്രസ് അംഗീകരിക്കുമായിരുന്നോ?

ബന്ധം യോഗ്യതയാകരുത്; അയോഗ്യതയുമാകരുത്

ഒരു കാര്യത്തിൽ അതിരുവിടേണ്ടതില്ല. ഒരു മന്ത്രിയുടെ ബന്ധുവായതുകൊണ്ട് ഒരാൾ രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തകനല്ലാതാവുന്നില്ല. കഴിവോ പരിചയമോ ഇല്ലാതാകുന്നുമില്ല. ബന്ധുവാണെന്ന ഒറ്റക്കാരണത്താൽ പൊതുജീവിതത്തിലെ എല്ലാ അവസരങ്ങളിൽനിന്നും ഒരാളെ വിലക്കുന്നതും നീതിയല്ല. പക്ഷേ അധികാരത്തിലുള്ള വ്യക്തി തന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലുള്ള നിയമനത്തിലേക്ക് സ്വന്തം കുടുംബവലയത്തിൽനിന്നുള്ള ആളെ കൊണ്ടുവരുമ്പോൾ കൂടുതൽ ഉയർന്ന സുതാര്യത ആവശ്യമാണ്. എന്തുകൊണ്ട് ഈ വ്യക്തി? എന്തായിരുന്നു മാനദണ്ഡം? മറ്റാരെയെങ്കിലും പരിഗണിച്ചിരുന്നോ? അദ്ദേഹത്തിന് നൽകുന്ന ശമ്പളവും ആനുകൂല്യങ്ങളും വാഹനവും യോഗ്യതയ്ക്കനുസരിച്ചാണോ? ഇതെല്ലാം തുറന്നുപറയാൻ സർക്കാർ തയ്യാറാകണം. “എനിക്ക് വിശ്വാസമുള്ള ആളാണ്” എന്നത് വ്യക്തിപരമായ ബന്ധത്തിന് മികച്ച വിശദീകരണമായിരിക്കാം. പൊതുപണം ചെലവാകുന്ന നിയമനത്തിന് അത് മാത്രം മതിയാകില്ല.

ഏറ്റവും വലിയ പ്രതിസന്ധി വിശ്വാസ്യതയുടേത്

സണ്ണി ജോസഫിന്റെ ബന്ധുനിയമന വിവാദം ഉയർന്നപ്പോൾ സർക്കാർ വേഗത്തിൽ ഇടപെട്ടു. ബെന്നി തോമസ് രാജിവച്ചു. നിയമനങ്ങളിൽ സൂക്ഷ്മപരിശോധന നടത്തുമെന്ന് മുഖ്യമന്ത്രിയുടെ ഭാഗത്തുനിന്ന് സന്ദേശവും വന്നു. അത് പുതിയ സർക്കാരിന്റെ തിരുത്താനുള്ള ശേഷിയായി കാണാമായിരുന്നു. എന്നാൽ അതേ സ്വഭാവത്തിലുള്ള ആരോപണം മറ്റൊരു മന്ത്രിയുടെ ഓഫീസിൽ വീണ്ടും ഉയർന്നാൽ അത് ഒറ്റപ്പെട്ട പിഴവെന്ന വിശദീകരണം ദുർബലമാകും. ഇവിടെയാണ് യു.ഡി.എഫിന് പ്രശ്നം. ബന്ധുനിയമനം നടത്തിയോ ഇല്ലയോ എന്നതിലുപരി, സ്വയം നിർമിച്ച ധാർമിക അളവുകോലിൽ സ്വന്തം സർക്കാർ എത്രത്തോളം നിൽക്കുന്നു? പ്രതിപക്ഷത്തിരിക്കുമ്പോൾ ബന്ധുനിയമനം അഴിമതി. അധികാരത്തിലെത്തുമ്പോൾ ബന്ധുവാണ്, പക്ഷേ കഴിവുള്ള ആളാണ്. ഈ 2 വാചകങ്ങൾക്കിടയിലാണ് യു.ഡി.എഫ്. സർക്കാരിന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ പ്രതിസന്ധി.

നിയമപരമായി എല്ലാം ശരിയാകാം. ബന്ധുവിന് യോഗ്യതയും ഉണ്ടായിരിക്കാം. പക്ഷേ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നിയമത്തിന്റെ ഏറ്റവും താഴ്ന്ന പരിധി പാലിച്ചതുകൊണ്ട് മാത്രം ധാർമികത പൂർത്തിയാകില്ല. മറ്റുള്ളവരോട് ആവശ്യപ്പെട്ട മാനദണ്ഡം സ്വയം പാലിക്കുമ്പോഴാണ് വിശ്വാസ്യത ഉണ്ടാകുന്നത്. യു.ഡി.എഫ്. സർക്കാരിന് ഇപ്പോൾ ചെയ്യാനുള്ളത് അത്ര സങ്കീർണമല്ല. ബന്ധുനിയമനത്തെക്കുറിച്ച് പ്രതിപക്ഷത്തിരുന്നപ്പോൾ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ വീണ്ടും വായിക്കുക. അതേ മാനദണ്ഡം സ്വന്തം മന്ത്രിമാർക്കും ബാധകമാക്കുക. അല്ലെങ്കിൽ പഴയ മുദ്രാവാക്യം ചെറിയൊരു തിരുത്തലോടെ തിരിച്ചുവരും: ബന്ധുനിയമനം അഴിമതിയാണ് — ഭരിക്കുന്നത് മറ്റുള്ളവരാകുമ്പോൾ മാത്രം.