ഡൽഹിയുടെ വഴികളിൽ മുറിവേറ്റ ഭാവി

Follow the FOURTH PILLAR LIVE channel on WhatsApp 

ഡൽഹി വീണ്ടും ഒരു വലിയ ചോദ്യത്തിൻ്റെ തലസ്ഥാനമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ആ ചോദ്യം ഒരു പാർട്ടിയുടേതല്ല. ഒരു സംസ്ഥാനത്തിൻ്റേതല്ല. പരീക്ഷാഹാളിന് പുറത്തു നിൽക്കുന്ന കോടിക്കണക്കിന് ഇന്ത്യൻ യുവാക്കളുടെതാണ്. ചോദ്യപേപ്പർ ചോർച്ചകളുടെയും പരീക്ഷാ ക്രമക്കേടുകളുടെയും തൊഴിലില്ലായ്മയുടെയും ഭരണ ഉത്തരവാദിത്വമില്ലായ്മയുടെയും മുന്നിൽ വിദ്യാർത്ഥികൾ ചോദിക്കുന്നു: ഞങ്ങളുടെ ഭാവിക്ക് വിലയില്ലേ?

ജന്തർ മന്തറിൽനിന്ന് പാർലമെൻ്റിലേക്കു നീങ്ങാൻ ശ്രമിച്ച യുവാക്കളെ ഡൽഹി പൊലീസ് ബാരിക്കേഡുകളും ലാത്തിയും കണ്ണീർവാതകവും ഉപയോഗിച്ച് തടഞ്ഞു. “സൻസദ് ചലോ” മാർച്ച് വലിയ സംഘർഷത്തിലേക്ക് നീങ്ങിയപ്പോൾ ഏകദേശം 180 പേർക്ക് പരുക്കേറ്റതായാണ് റിപ്പോർട്ടുകൾ. പൊലീസ് നിരവധി പേരെ കസ്റ്റഡിയിലെടുത്തു; പൊലീസ് ഉദ്യോഗസ്ഥർക്കും പരുക്കേറ്റതായി ഡൽഹി പൊലീസ് ‘അവകാശപ്പെട്ടു’. എന്നാൽ മുറിവേറ്റ വിദ്യാർത്ഥികളുടെ ശരീരത്തിലൂടെ രാജ്യം കണ്ടത് മറ്റൊരു സത്യമാണ് — നീതി ചോദിക്കുന്ന യുവത്വത്തെ അധികാരം ഇപ്പോഴും ഭീഷണിയായി കാണുന്നു.

എന്തിനാണ് ഈ സമരം?

കോക്രോച്ച് ജനതാ പാർട്ടി എന്ന പേരിൽ തുടങ്ങിയത് ഒരു പരിഹാസപ്രസ്ഥാനമായിരുന്നു. “മടിയന്മാർ”, “തൊഴിലില്ലാത്തവർ”, “ഓൺലൈനിൽ മാത്രം ജീവിക്കുന്നവർ” എന്നൊക്കെ സുപ്രീം കോടതി ചീഫ് ജസ്റ്റീസിനാൽത്തന്നെ പരിഹസിക്കപ്പെട്ട യുവത്വം അതേ പരിഹാസത്തെ ആയുധമാക്കി തെരുവിലേക്കിറങ്ങി. പക്ഷേ ഇന്ന് അത് തമാശയല്ല. രാജ്യത്തെ പരീക്ഷാസംവിധാനത്തിലെ അഴിമതി, ചോദ്യപേപ്പർ ചോർച്ച, നീറ്റ് ഉൾപ്പെടെയുള്ള പരീക്ഷകളിലെ അനിശ്ചിതത്വം, വിദ്യാർത്ഥി ആത്മഹത്യകൾ, തൊഴിലില്ലായ്മ, ഉത്തരവാദിത്തമില്ലാത്ത മന്ത്രിസഭാ നിലപാട് എന്നിവയ്ക്കെതിരായ വലിയ യുവജനപ്രക്ഷോഭമായി അത് വളർന്നു.

വിദ്യാർത്ഥികളുടെ ആവശ്യം ലളിതമാണ്. കേന്ദ്ര വിദ്യാഭ്യാസമന്ത്രി ധർമേന്ദ്ര പ്രധാനെ സ്ഥാനത്ത് നിന്ന് നീക്കണം. പരീക്ഷാ ചോർച്ചകൾക്ക് ഉത്തരവാദിത്തം നിശ്ചയിക്കണം. ബാധിത വിദ്യാർത്ഥികൾക്കും ജീവൻ നഷ്ടപ്പെട്ട വിദ്യാർത്ഥികളുടെ കുടുംബങ്ങൾക്കും നീതി ലഭിക്കണം. പരീക്ഷാസംവിധാനം സുതാര്യവും സുരക്ഷിതവുമാക്കണം. സോനം വാങ്ചുക്കിനെതിരായ പൊലീസ് നടപടി അവസാനിപ്പിക്കണം. ഈ ആവശ്യങ്ങൾ അക്രമത്തിൻ്റെ ഭാഷയിൽ അല്ല ഉയർന്നത്; നീതി നിഷേധിക്കപ്പെട്ട ഒരു തലമുറയുടെ വേദനയുടെ ഭാഷയിലാണ്.

സോനം വാങ്ചുക്ക്: സമരത്തിൻ്റെ ശാന്തമായ മുഖം

ഈ സമരത്തിൻ്റെ ഏറ്റവും ഹൃദയസ്പർശിയായ മുഖം സോനം വാങ്ചുക്കിൻ്റേതാണ്. വിദ്യാഭ്യാസപരിഷ്കാരത്തിനും പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തിനും ലഡാക്കിൻ്റെ അവകാശങ്ങൾക്കുമായി ജീവിതം ചെലവഴിച്ച ആ മനുഷ്യൻ, പരീക്ഷാ സംവിധാനത്തിലെ ഉത്തരവാദിത്തക്കുറവിനെതിരെ ജന്തർ മന്തറിൽ നിരാഹാരസമരം ആരംഭിച്ചു. ജൂൺ 28ന് ആരംഭിച്ച അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ ഉപവാസം 20 ദിവസം പിന്നിട്ടപ്പോൾ ആരോഗ്യനില ഗുരുതരമായി. തുടർന്ന് പുലർച്ചെ പൊലീസ് എത്തി അദ്ദേഹത്തെ സമരപ്പന്തലിൽനിന്ന് മാറ്റി ആശുപത്രിയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി.

വാങ്ചുക്കിനെ സമരപ്പന്തലിൽ നിന്നു മാറ്റിയതു തന്നെ ഞെട്ടിക്കുന്ന രീതിയിലാണ്. വെള്ള ബെഡ്ഷീറ്റുകൾ ഉപയോഗിച്ച് പൊലീസ് അദ്ദേഹത്തെ മറച്ചു, മനുഷ്യച്ചങ്ങല തീർത്ത് ഏതാനും മിനിറ്റിനുള്ളിൽ സമരസ്ഥലത്ത് നിന്ന് മാറ്റി. മഫ്തി വേഷത്തിലായിരുന്നു പൊലീസുകാർ. ഡോക്ടർമാരാണെന്ന് പറഞ്ഞ് എത്തിയവർ കുറച്ച് സമയംകൊണ്ട് “സോനം സാർ പോയി” എന്ന അവസ്ഥയുണ്ടാക്കി എന്നാണ് സമരക്കാർ പറഞ്ഞത്. ജനാധിപത്യത്തിൽ ഒരു നിരാഹാരസമരം ഇങ്ങനെ മറച്ചുമാറ്റേണ്ടിവരുന്നുവെങ്കിൽ അധികാരം എന്തിനെയാണ് ഭയക്കുന്നത്?

പാർലമെൻ്റിലേക്കുള്ള വഴി കോട്ടയാക്കി

മൺസൂൺ സമ്മേളനം തുടങ്ങുന്ന ദിവസമാണ് വിദ്യാർത്ഥികൾ പാർലമെൻ്റിലേക്കു മാർച്ച് ചെയ്യാൻ തീരുമാനിച്ചത്. അതിനു മുമ്പേ ഡൽഹി കോട്ടയായി. 1200ലധികം പൊലീസുകാരെ വിന്യസിച്ചു. കലാപനിയന്ത്രണ വാഹനങ്ങളും ബാരിക്കേഡുകളും നിരത്തി. ജന്തർ മന്തറിൽ വിദ്യാർത്ഥികൾ രാത്രി മുഴുവൻ തങ്ങി. ചിലർ ദിവസങ്ങളായി അവിടെ തന്നെയായിരുന്നു. വഴികൾ അടച്ചിട്ടു. അനുമതിയില്ലെന്ന പേരിൽ മാർച്ച് തടയുമെന്ന് പൊലീസ് മുൻകൂട്ടി പ്രഖ്യാപിച്ചു.

പക്ഷേ വിദ്യാർത്ഥികൾ ചോദിച്ചത് ഒരു ഭരണഘടനാ ചോദ്യമായിരുന്നു. പാർലമെൻ്റ് ജനത്തിൻ്റേതാണെങ്കിൽ, വിദ്യാർത്ഥിയുടെ ശബ്ദം അതിൻ്റെ വാതിലിനടുത്ത് എത്താൻ എന്തിന് ഭയം? പരീക്ഷ എഴുതുന്നവരുടെ ഭാവി തകരുമ്പോൾ, അതിൻ്റെ ഉത്തരവാദിത്തം ചോദിക്കാൻ അവർ പാർലമെൻ്റിലേക്കല്ലാതെ എവിടേക്കാണ് പോകേണ്ടത്?

ലാത്തിക്കു മുന്നിൽ നിന്ന തലമുറ

ജൂലൈ 20ന് മാർച്ച് മുന്നേറിയപ്പോൾ സംഘർഷം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു. പൊലീസ് ലാത്തിയും കണ്ണീർവാതകവും ഉപയോഗിച്ചു. പൊലീസ് അതിക്രമത്തിനെതിരെ സമരക്കാർ പ്രതിഷേധിച്ചു; സമരക്കാർ ആക്രമിച്ചുവെന്ന് പൊലീസ് തിരിച്ചും ആരോപിച്ചു. തങ്ങൾ 70 പേരെ കസ്റ്റഡിയിലെടുത്തെന്നും 118ലധികം പൊലീസുകാർക്ക് പരുക്കേറ്റെന്നും പൊലീസ് വൃത്തങ്ങൾ പറഞ്ഞു.

സംഘർഷത്തിൻ്റെ കണക്കുകൾ സർക്കാർ പറയും. പക്ഷേ മുറിവിൻ്റെ അർത്ഥം വിദ്യാർത്ഥികളാണ് പറയുക. ഒരു വിദ്യാർത്ഥിയുടെ കൈയിൽ പുസ്തകമാകേണ്ടിടത്ത് ബാനർ വന്നു. ഒരു യുവാവിൻ്റെ കണ്ണിൽ ഭാവിയുടെ പ്രകാശമാകേണ്ടിടത്ത് കണ്ണീർവാതകം നിറഞ്ഞു. ജോലി സ്വപ്നം കാണേണ്ട വയസ്സിൽ അവർ നീതി ആവശ്യപ്പെട്ട് ബാരിക്കേഡ് കയറേണ്ടി വന്നു. ഇതാണ് ഇന്നത്തെ ഇന്ത്യയുടെ ഏറ്റവും വേദനാജനകമായ ചിത്രം.

നടപടി എവിടെ?

പ്രതിഷേധം വ്യാപിച്ചതോടെ പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്ര മോദി “കുറ്റമറ്റ പരീക്ഷാസംവിധാനം” വേണമെന്ന് പാർലമെൻ്റിൽ പറഞ്ഞു. ചോദ്യപേപ്പർ ചോർച്ചകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ചിലരെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തതായും പുനഃപരീക്ഷ നടത്തിയതായും സർക്കാർ വാദിച്ചു. ആരോഗ്യ മന്ത്രി ജെ.പി.നദ്ദ സമരനേതാക്കളുമായി സംസാരിച്ചു. സർക്കാർ ആവശ്യങ്ങൾ പരിഗണിക്കാമെന്ന് പറഞ്ഞു.

പക്ഷേ വിദ്യാർത്ഥികൾ ചോദിക്കുന്നത് പരിഗണനയല്ല, തീരുമാനം ആണ്. “നോക്കാം” എന്ന വാക്ക് കൊണ്ട് ഒരു വർഷം നഷ്ടമായ വിദ്യാർത്ഥിയുടെ ഭാവി തിരികെ വരില്ല. “പരിശോധിക്കും” എന്ന മറുപടി കൊണ്ട് ആത്മഹത്യ ചെയ്ത കുട്ടികളുടെ മാതാപിതാക്കളുടെ വീടുകളിൽ വീണ്ടും ദീപം തെളിയില്ല. മന്ത്രി കസേരയിൽ തുടരുകയും പരീക്ഷാ സംവിധാനം വീണ്ടും വീണ്ടും തകരുകയും വിദ്യാർത്ഥികൾ മാത്രം ശിക്ഷിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഭരണക്രമത്തെയാണ് ഈ സമരം ചോദ്യം ചെയ്യുന്നത്.

മാധ്യമങ്ങളോടുള്ള വിദ്യാർത്ഥികളുടെ കോപം

ഈ സമരത്തിലെ മറ്റൊരു പ്രധാന ദൃശ്യം മാധ്യമങ്ങളോടുള്ള വിദ്യാർത്ഥികളുടെ പ്രതികരണമായിരുന്നു. ചില മുഖ്യധാരാ മാധ്യമപ്രവർത്തകരെ വിദ്യാർത്ഥികൾ “ഗോദി മീഡിയ” മുദ്രാവാക്യങ്ങളോടെ നേരിട്ടു. ജന്തർ മന്തറിലെ സമരസ്ഥലത്ത് ചില പ്രമുഖ മാധ്യമങ്ങളിലെ റിപ്പോർട്ടർമാർക്ക് പ്രതിഷേധക്കാരിൽനിന്ന് കടുത്ത മുദ്രാവാക്യങ്ങൾ നേരിടേണ്ടിവന്നു. വിദ്യാർത്ഥികളുടെ ആരോപണം വ്യക്തമായിരുന്നു: ആഴ്ചകളോളം സമരവും സോനം വാങ്ചുക്കിൻ്റെ നിരാഹാരവും അവഗണിച്ച മാധ്യമങ്ങൾ, സംഘർഷം വാർത്തയാകുമ്പോൾ മാത്രം ക്യാമറയുമായി എത്തുന്നു.

ജന്തർ മന്തറിൽ സമരം വളർന്നപ്പോൾ സമൂഹമാധ്യമങ്ങൾ ദൃശ്യങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നുവെങ്കിലും പ്രധാന ദേശീയ ടെലിവിഷൻ ചാനലുകൾ സമരത്തെ ഗൗരവമായി കാണാൻ തയ്യാറായില്ല. വിദ്യാർത്ഥികളുടെ കോപം ആ അവഗണനയ്‌ക്കെതിരെ ആയിരുന്നു. അധികാരത്തിൻ്റെ വാർത്തകൾ പടച്ചും ജനത്തിൻ്റെ വേദന മറച്ചും പ്രവർത്തിക്കുന്ന മാധ്യമരീതിയോടുള്ള തലമുറയുടെ നിരാകരണമായിരുന്നു ആ മുദ്രാവാക്യങ്ങൾ.

അതേസമയം, ജനാധിപത്യസമരത്തിൻ്റെ ശക്തി മാധ്യമപ്രവർത്തകരെ ആക്രമിക്കുന്നതിൽ അല്ല; മാധ്യമങ്ങളുടെ പക്ഷപാതം ജനങ്ങൾക്കു മുന്നിൽ തുറന്നുകാട്ടുന്നതിലാണ്. വിദ്യാർത്ഥികൾ അതാണ് ചെയ്തത് — ക്യാമറകളോട് ചോദിച്ചു: നിങ്ങൾ എവിടെയായിരുന്നു ഇത്രയും ദിവസം?

വിദ്യാർത്ഥികൾ ഇനി പിന്മാറുന്നില്ല

പൊലീസ് കടന്നാക്രമണത്തിനുശേഷവും ഈ യുവജനപ്രസ്ഥാനം സമരം തുടരുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചു. കൂടുതൽ പരുക്കുകൾ ഒഴിവാക്കാനായി തുടർ മാർച്ചുകൾ താൽക്കാലികമായി നിർത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും പ്രക്ഷോഭം അവസാനിപ്പിച്ചിട്ടില്ല എന്നാണ്. ഇത് ഒരു ദിവസം കൊണ്ടു പിരിഞ്ഞുപോകുന്ന പ്രതിഷേധമല്ല. ചോദ്യപേപ്പർ ചോർച്ചയുടെ വേദനയിൽ തുടങ്ങി, തൊഴിലില്ലായ്മയുടെയും ഭരണ ഉത്തരവാദിത്തമില്ലായ്മയുടെയും ദേശീയ ചോദ്യമായി വളർന്ന ഒരു പുതിയ യുവജനരാഷ്ട്രീയമാണിത്.

ഇവരുടെ കൈയിൽ ആയുധമില്ല. പക്ഷേ അവരുടെ കൈയിൽ പരാജയപ്പെട്ട പരീക്ഷാ സംവിധാനം നൽകിയ അഡ്മിറ്റ് കാർഡുകൾ ഉണ്ട്. റദ്ദായ പരീക്ഷകളുടെ ഓർമ്മയുണ്ട്. വർഷങ്ങൾ നീണ്ട പരിശീലനത്തിൻ്റെ കടമുണ്ട്. മാതാപിതാക്കളുടെ പണിപ്പെടലുണ്ട്. ജോലി കിട്ടുമോ എന്ന ഭയമുണ്ട്. അതുകൊണ്ടാണ് ലാത്തി കൊണ്ടടിച്ചാലും ഈ സമരം അവസാനിക്കാത്തത്.

ഇടതു വിദ്യാർത്ഥി സംഘടനകൾ കൂടെയുണ്ട്

ഇടതുപക്ഷ വിദ്യാർത്ഥി സംഘടനകളുടെ ഇടപെടൽ ഈ സമരത്തിന് നിർണായകമായ രാഷ്ട്രീയ കരുത്ത് നൽകി. ആദ്യം ഒരു യുവജന–വിദ്യാർത്ഥി സ്വാഭാവിക പ്രതിഷേധമായി ഉയർന്ന സമരം, പൊലീസ് അടിച്ചമർത്തലിനും സോനം വാങ്ചുക്കിനെ ആശുപത്രിയിലേക്ക് മാറ്റിയതിനും പിന്നാലെ കൂടുതൽ സംഘടിതവും ദേശവ്യാപകവുമായ സ്വഭാവം നേടി. എസ്.എഫ്.ഐ., എ.ഐ.എസ്.എഫ്., ഐസ തുടങ്ങിയ ഇടതുപക്ഷ വിദ്യാർത്ഥി സംഘടനകൾ ജന്തർ മന്തറിലെ പ്രതിഷേധത്തിൽ പങ്കുചേർന്നു. പരീക്ഷാ ചോർച്ചകളുടെ ഉത്തരവാദിത്തം നിശ്ചയിക്കണമെന്നും കേന്ദ്ര വിദ്യാഭ്യാസമന്ത്രി ധർമേന്ദ്ര പ്രധാനെ സ്ഥാനത്തുനിന്ന് നീക്കണമെന്നും ആവശ്യപ്പെട്ട ഈ സമരത്തിൽ ഇടതുപക്ഷത്തിൻ്റെ സാന്നിധ്യം വെറും ഐക്യദാർഢ്യപ്രഖ്യാപനമായിരുന്നില്ല; അത് വിദ്യാർത്ഥികളുടെ ന്യായമായ രോഷത്തിന് സംഘടനാപരമായ താളവും രാഷ്ട്രീയദിശയും നൽകി.

എസ്.എഫ്.ഐയുടെ പങ്ക് പ്രത്യേകമായി കാണേണ്ടതാണ്. വിദ്യാഭ്യാസത്തെ വിപണിയുടെ ചരക്കാക്കുകയും പരീക്ഷയെ അഴിമതിയുടെ ചൂതാട്ടമാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന കേന്ദ്രനയങ്ങൾക്കെതിരെ എസ്.എഫ്.ഐ. വർഷങ്ങളായി ഉയർത്തുന്ന മുദ്രാവാക്യങ്ങളാണ് ഇന്ന് ഡൽഹിയിലെ തെരുവുകളിൽ വിദ്യാർത്ഥികൾ വീണ്ടും വിളിച്ചുപറയുന്നത്. സി.ജെ.പി. പോലുള്ള പുതിയ യുവജനമുന്നേറ്റങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്ന സ്വാഭാവിക രോഷവും എസ്.എഫ്.ഐ. ഉൾപ്പെടെയുള്ള ഇടതുപക്ഷ സംഘടനകൾ കൊണ്ടുവന്ന പോരാട്ടപരിചയവും ചേർന്നപ്പോഴാണ് സമരം ഒരു ദിവസത്തെ പ്രതിഷേധത്തിൽ ഒതുങ്ങാതെ തുടരുന്ന രാഷ്ട്രീയചോദ്യമായി മാറിയത്. പൊലീസ് ലാത്തി വീശിയപ്പോൾ വിദ്യാർത്ഥികൾ ഒറ്റപ്പെട്ടില്ല; അവരുടെ കൂടെ ഇടതുപക്ഷ വിദ്യാർത്ഥിപ്രസ്ഥാനത്തിൻ്റെ ചരിത്രവും ഉണ്ടായിരുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഈ സമരം ഒരു പരീക്ഷാ ക്രമക്കേടിനെതിരായ പ്രതിഷേധം മാത്രമല്ല; നീതിയുള്ള, സുതാര്യമായ, എല്ലാവർക്കും തുല്യമായി ലഭിക്കേണ്ട വിദ്യാഭ്യാസത്തിനായുള്ള ഇടതുപക്ഷ വിദ്യാർത്ഥിരാഷ്ട്രീയത്തിൻ്റെ തുടർച്ച കൂടിയാണ്.

യുവത്വത്തെ അടിച്ചമർത്താനാവില്ല

ഇന്ന് ഡൽഹിയിൽ നടക്കുന്നത് ഒരു വിദ്യാർത്ഥി സമരം മാത്രമല്ല. അത് ഇന്ത്യയിലെ യുവജനങ്ങളുടെ വിശ്വാസപ്രതിസന്ധിയാണ്. പരീക്ഷയിൽ നീതി ഇല്ലെങ്കിൽ, നിയമനത്തിൽ സുതാര്യത ഇല്ലെങ്കിൽ, തെറ്റ് ചെയ്തവർക്കു ശിക്ഷ ഇല്ലെങ്കിൽ, മന്ത്രിമാർക്ക് ഉത്തരവാദിത്തം ഇല്ലെങ്കിൽ, ജനാധിപത്യം യുവാക്കളോട് എന്താണ് പറയുന്നത്?

ഒരു സർക്കാർ വിദ്യാർത്ഥികളുടെ ചോദ്യത്തിന് ലാത്തികൊണ്ട് മറുപടി പറയുമ്പോൾ, അത് സ്വന്തം ഭാവിയെയാണ് അടിക്കുന്നത്. ഒരു രാജ്യം സ്വന്തം കുട്ടികളുടെ കണ്ണീരിനെ ദേശസുരക്ഷാ പ്രശ്നമായി കാണുമ്പോൾ, അത് സ്വന്തം നൈതികതയെ നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു. വിദ്യാർത്ഥികൾ രാജ്യവിരുദ്ധരല്ല. അവർ രാജ്യത്തിൻ്റെ നാളെ ആണ്. ആ നാളെ ഇന്ന് ജന്തർ മന്തറിൽ ബാരിക്കേഡിന് മുന്നിൽ നിൽക്കുകയാണ്.

നീതി തേടി തെരുവിൽ

ഡൽഹിയിലെ വിദ്യാർത്ഥികൾ ചോദിക്കുന്നത് വലിയ കാര്യമല്ല. അവർ പറയുന്നത് ഇത്ര മാത്രം: ഞങ്ങളുടെ പരീക്ഷകൾ സത്യസന്ധമാകട്ടെ. ഞങ്ങളുടെ വർഷങ്ങൾ വെറുതെയാകരുത്. ഞങ്ങളുടെ കൂട്ടുകാർ മരിച്ചപ്പോൾ ആരെങ്കിലും ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുക്കട്ടെ. വിദ്യാഭ്യാസമന്ത്രി മറുപടി പറയട്ടെ. സർക്കാർ ഞങ്ങളെ കേൾക്കട്ടെ.

ഈ ആവശ്യങ്ങൾ ഒരു ജനാധിപത്യത്തിൽ അമിതമല്ല. അതിന്മേൽ ലാത്തി വീഴുന്നുവെങ്കിൽ പ്രശ്നം വിദ്യാർത്ഥികളിലല്ല; അധികാരത്തിലാണ്. ജന്തർ മന്തറിലെ മുറിവുകൾ ഒരുദിവസം ഭേദമാകും. പക്ഷേ ആ മുറിവുകൾ ഉയർത്തിയ ചോദ്യം മാഞ്ഞുപോവില്ല.

ഇന്ത്യയുടെ ഭാവി ഇന്നലെ പരീക്ഷാഹാളിലായിരുന്നു. ഇന്ന് അത് തെരുവിലാണ്. ആ തെരുവിൽ വിദ്യാർത്ഥികൾ പറയുന്നത് ഒറ്റവാക്കാണ് — നീതി. അത് കേൾക്കാൻ സർക്കാരിന് ചെവിയില്ലെങ്കിൽ, ആ വാക്ക് നാളെ ചരിത്രമാകും.